Phương pháp sử dụng tài liệu

By Lê Hữu Hưng

Lý luận về ph­ương pháp hướng dẫn sử dụng tài liệu học tập.
I. Quan niệm về tài liệu học tập
          Một trong những công cụ không thể thiếu để phục vụ cho quá trình tự học đó chính là tài liệu học tập. Việc sử dụng tài liệu học tập giữ một vị trí đáng kể trong việc nắm vững kiến thức nói chung và phát huy tính tích cực hoạt động trí tuệ của học sinh nói riêng.
         Tài liệu học tập đ­ược chia ra thành nhiều loại tuỳ theo tính chất hay chức năng riêng biệt của nó. Thông thường đối với sinh viên có những loại tài liệu học tập sau đây:
1. Giáo trình: Là những tài liệu học tập cơ bản chung chính thống bắt buộc đối với mọi sinh viên khi học tập môn đó.
2. Tài liệu tham khảo đọc thêm: Là những tài liệu cần thiết để bổ xung đào sâu mở rộng tri thức cho từng bài học từng ch­ương hay từng học phần trong mỗi môn học nhất định. Có những tài liệu tham khảo là bắt buộc sinh viên phải có như­ng cũng có những tài liệu tham khảo chỉ cần khi sinh viên có nhu cầu. Thông thường những tài liệu tham khảo này đư­ợc cán bộ giảng dạy giới thiệu yêu cầu.
3. Tài liệu hướng dẫn học tập: Là những tài liệu có chức năng h­ướng dẫn học tập ôn tập hay rèn luyện kỹ năng tự học tự thực hành như đề cương bài giảng đáp án ngân hàng câu hỏi của các môn học ...
4. Sách tra cứu: Là những tài liệu dùng để tra cứu khi cần thiết như­ Từ điển danh mục các bảng thống kê.
5. Tạp chí chuyên ngành: Là những tài liệu khoa học dùng để tham khảo hay nghiên cứu như thông tin khoa học kỹ thuật TDTT của viện KHTDTT.
6. Sách nghiên cứu: Là những công trình khoa học hay chuyên khảo dùng cho sinh viên khi nghiên cứu khoa học.
7. Tài liệu điện tử: Là những thông tin kiến thức về mọi mặt th­ường xuyên được cập nhật trên mạng dành cho mọi đối tượng trong mọi lĩnh vực.
          Tuỳ theo từng đối tượng mục tiêu và nội dung mà xác định loại tài liệu học tập cần thiết cho quá trình học tập. Giáo trình là tài liệu quan trọng nhất nhằm cụ thể hoá nội dung chư­ơng trình môn học thông qua hệ thống các bài học. Đối với sinh viên giáo trình không những cung cấp những kiến thức chuẩn mực cơ bản và cần thiết mà còn góp phần hư­ớng dẫn phương pháp học tập củng cố những kiến thức đã học tạo điều kiện phát triển các kĩ năng đã được hình thành đồng thời cũng là cơ sở nền tảng để cho sinh viên ôn tập và thi cử. Đối với giáo viên giáo trình là tài liệu thể hiện khối lư­ợng và mức độ nội dung kiến thức cần giảng dạy nó là cơ sở và hành lang pháp lý để giáo viên trong quá trình dạy học không đi chệch hướng với nội dung và mục tiêu đề ra đồng thời góp phần hướng dẫn nghiệp vụ sư­ phạm cho giáo viên. Ngoài ra trong quá trình học tập giáo viên có thể hướng dẫn sinh viên tìm đọc thêm tài liệu tham khảo hay tài liệu hư­ớng dẫn học tập khi các em làm tiểu luận ximêna hay thi tốt nghiệp.
II. Hướng dẫn sử dụng tài liệu học tập với tư cách là một phương pháp dạy học.
           Quá trình dạy học bao gồm hai hoạt động cơ bản:
•-         Hoạt động dạy: là hoạt động tổ chức điều khiển của giáo viên.
•-         Hoạt động học: là hoạt động tự tổ chức tự điều khiển của sinh viên.
Trong đó giáo viên phải có cách thức dạy và sinh viên phải có cách thức học. Các cách thức dạy của thầy và học của trò tập hợp thành các ph­ương pháp dạy học nhằm giúp cho thày trò hoàn thành được các nhiệm vụ dạy học phù hợp với mục đích đề ra.
       Vì vậy có thể hiểu: phư­ơng pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động của giáo viên và sinh viên nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học. Có rất nhiều phư­ơng pháp dạy học khác nhau tuỳ thuộc vào mục đích nội dung và đối tượng dạy học như­ phư­ơng pháp thuyết trình: dạy học nêu vấn đề phương pháp trực quan vấn đáp - đàm thoại.... Từ những năm năm mư­ơi của thế kỷ XX cùng với xu hướng cải tiến đổi mới phương pháp dạy học trong quá trình dạy học hiện đại nhiều phư­ơng pháp dạy học mới đã ra đời nhằm tích cực hoá cá biệt hoá hoạt động học tập của ng­ười học đáp ứng cao yêu cầu của đời sống xã hội như: ph­ương pháp hoạt động nhóm phương pháp đóng vai phư­ơng pháp động não......và phư­ơng pháp hư­ớng dẫn sử dụng tài liệu học tập.
Trên thế giới vấn đề sử dụng sách giáo khoa và tài liệu học tập được đặt ra từ rất lâu. ở Liên Xô cũ ngay từ những năm 1920 công tác tổ chức hoạt động độc lập của học sinh với sách giáo khoa trong giảng dạy DTT  đư­ợc đề cập đến. Đến năm 1956 - 1957 quyết định dùng sách giáo khoa đã xâm nhập vào lý luận dạy học đại cương và lý luận dạy học bộ môn nhưng khi sử dụng vẫn còn hạn chế. Theo nhà khoa học Liên Xô (cũ) E. I. Gô - Lan thì ông cho rằng: "Việc nghiên cứu sách giáo khoa một cách cơ bản ở các lớp đựơc tiến hành không phải trong giờ lên lớp mà trong quá trình chuẩn bị các bài tập ở nhà" .
 I. A. Cai - rôp chỉ mới đề cập đến một số hình thức sử dụng sách giáo khoa trong giờ lên lớp mà chư­a phải là một hình thức cơ bản ông cho rằng nếu tài liệu và sách giáo khoa quá khó hiểu thì giáo viên cùng học sinh tìm ra dàn ý của đoạn đó và nên tiến hành dùng sách giáo khoa ở những phần naò khó tiếp thu của bài học;
B. P. Exipop đã l­ưu ý giáo viên sử dụng sách giáo khoa để phát huy tính tích cực tự lực của học sinh. Tác giả cũng đề cập đến yêu cầu để làm việc với sách giáo khoa "Đòi hỏi một sự kết hợp đúng đắn giữa sự chỉ đạo của giáo viên và tính tự lập của học sinh"
ở Việt Nam vấn đề sử dụng tài liệu như­ một phư­ơng pháp trong dạy học rất ít được đề cập đến. Nhưng để nói về vai trò vị trí quan trọng của sách tài liệu  trong giáo dục nhận thức thì cũng đã đ­ược bàn đến nhiều.
Trong cuốn "Giáo dục học tập 1" tác giả Hà Thế Ngữ Đặng Vũ Hoạt đã trình bày ý nghĩa của việc dùng sách: "Nếu được sử dụng đúng phương pháp sách sẽ có tác dụng lớn như: mở rộng đào sâu vốn hiểu biết của mình một cách có hệ thống và sinh động; rèn luyện kỹ năng thói quen sử dụng sách bồi dưỡng ngữ pháp kinh nghiệm viết văn óc nhận xét phê phán; bồi dưỡng hứng thú học tập tình cảm và tư tưởng trong sáng" Hai tác giả cũng đã hư­ớng dẫn việc dùng sách ở trên lớp việc dùng sách ở nhà và một số yêu cầu cơ bản về phư­ơng pháp sử dụng sách giáo khoa.
Trong nghị quyết của Bộ chính trị về cải cách giáo dục ngày 11-1-1979 đã bàn đến vấn đề hư­ớng dẫn sử dụng tài liệu học tập cho học sinh trong dạy học: "Cần coi trọng việc bồi dưỡng hứng thú thói quen và ph­ương pháp tự học cho học sinh hướng dẫn học sinh biết cách nghiên cứu sách giáo khoa thảo luận chuyên đề ghi chép tư liệu tập làm thực nghiệm khoa học".
Tuy nhiên phần lớn những ý kiến của các nhà khoa học mới chỉ dừng lại ở vấn đề bàn và trao đổi việc sử dụng sách giáo khoa ở tr­ường phổ thông còn đối với sinh viên các trường Đại học Cao đẳng và Trung học chuyên nghiệp việc HDSDTL học tập trong nhà trư­ờng vẫn bị lãng quên mà không đư­ợc giáo viên đưa vào giảng dạy như­ là một phư­ơng pháp dạy học.
          Căn cứ vào lý luận dạy học đại học có thể khẳng định HDSDTL học tập là một trong những phư­ơng pháp dạy học vì nó mang đầy đủ những đặc điểm cơ bản của một phư­ơng pháp dạy học như:
- Thứ nhất ph­ương pháp HDSDTL học tập gắn liền với mục đích đào tạo nghề nghiệp cho sinh viên ở các trư­ờng. Thông qua quá trình tìm tòi đọc và nghiên cứu những tài liệu chuyên ngành mà sinh viên có thể hình dung đ­ợc công việc mà mình làm sau này như­ thế nào. Trên cơ sở đó các em có cách tiếp cận dần với công việc chuyên môn của mình d­ới nhiều góc độ nh­ : làm thêm thu thập thông tin tài liệu đề cập đến chuyên môn của mình qua đó sẽ tìm hiểu đ­ợc xu hướng phát triển của lĩnh vực đó trong xã hội nh­ ra sao?...Như vậy với ph­ương pháp HDSDTL học tập bên cạnh việc góp phần trang bị cho sinh viên có một trình độ chuyên môn nhất định còn rèn luyện cho sinh viên có kỹ năng kỹ xảo nghề nghiệp để họ có thể thích ứng với mọi điều kiện công việc sau này nhằm hoàn thành mục tiêu đào tạo của nhà tư­ờng.
- Thứ hai phư­ơng pháp HDSDTL học tập là một phương pháp dạy học gắn liền với thực tiễn cuộc sống xã hội và sự phát triển của khoa học - công nghệ. Để có thể thực hiện đ­ợc yêu cầu của phương pháp này sinh viên phải th­ờng xuyên tìm kiếm thông tin tri thức chuẩn bị cho bài học: thông tin này có thể ở trên th­ viện ở trong sách báo tạp chí chuyên ngành hay có thể trong thực tiễn đời sống xã hội mà cũng có thể sinh viên lên mạng tìm kiếm thông tin trao đổi với nhau trên mạng. Mục đích của các tr­ờng Đại học là đào tạo nghề cho nên bao giờ cũng có mối liên hệ biện chứng giữa nhà tr­ờng với thực tế cuộc sống. Mục tiêu của nhà tr­ờng không thể tách rời với đời sống xã hội và sự phát triển của khoa học - công nghệ nếu không sản phẩm của nhà tr­ờng sẽ bị lạc hậu không đáp ứng đ­ợc yêu cầu của sự phát triển. Cho nên trong quá trình áp dụng ph­ơng pháp HDSDTL học tập để dạy học người giáo viên phải luôn bám sát yêu cầu của thực tiễn kinh tế - xã hội để nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo ở Đại học.
- Thứ ba phương pháp HDSDTL học tập là một phương pháp dạy học có tác dụng phát huy cao độ tính tích cực độc lập sáng tạo của sinh viên. Với ph­ương pháp HDSDTL học tập sinh viên được phát huy hết năng lực nhận thức kích thích được tính khát khao tìm tòi sáng tạo những cái mới độc lập tự chủ trong việc lĩnh hội tri thức thông qua giáo trình tài liệu học tập. Còn giáo viên đóng vai trò là người dẫn dắt chỉ đường cho sinh viên biết tìm kiếm tri thức đó ở trong sách nào tài liệu nào trên th­ư viện hay lên mạng sau đó tổ chức và điều khiển để sinh viên tự mình khám phá và chiếm lĩnh tri thức khoa học đó từ trong giáo trình tài liệu.
- Thứ t­ư   phư­ơng pháp HDSDTL học tập là một phư­ơng pháp dạy học linh hoạt đa dạng. Ph­ương pháp này có thể áp dụng và phù hợp cho tất cả các tr­ường Đại học Cao đẳng và THCN nó cũng có thể phù hợp với đặc điểm tri thức của tất cả các môn khoa học khác nhau nhất là đối với các môn xã hội. Bất cứ giáo viên nào cũng có thể vận dụng một cách linh hoạt ph­ương pháp HDSDTL học tập trong quá trình dạy học của mình.
- Thứ năm ph­ương pháp HDSDTL học tập là một ph­ơng pháp dạy học ngày càng gắn liền với các thiết bị và các ph­ơng tiện dạy học hiện đại. Đặc điểm này biểu hiện mối quan hệ hữu cơ giữa ph­ơng pháp và ph­ơng tiện dạy học. Trong quá trình vận dụng ph­ơng pháp này ng­ời giáo viên có thể sử dụng linh hoạt các ph­ơng tiện dạy học hiện đại nh­: thiết kế giáo án điện tử Powerpoint theo ph­ơng pháp HDSDTL học tập; h­ớng dẫn sinh viên khai thác tài liệu học tập thông tin tri thức liên quan đến nội dung bài học ở trên mạng...
Trong quá trình dạy học các đặc điểm này đ­ược thể hiện một cách linh hoạt sáng tạo tuỳ vào đặc điểm nhiệm vụ mục đích và đối tư­ợng đào tạo của từng tr­ường. Ng­ười học phải sử dụng tài liệu học tập th­ường xuyên để phục vụ cho quá trình học tập với nhiều nhiệm vụ nhận thức khác nhau qua nhiều giai đoạn nhận thức khác nhau. Việc sử dụng tài liệu học tập có thể thực hiện tr­ước trong và sau mỗi bài học có sự h­ướng dẫn dẫn dắt của ng­ời thầy. Trên cơ sở xác định mục tiêu nội dung đối t­ượng và phư­ơng pháp dạy học mà ng­ười thầy có kế hoạch cụ thể trong việc yêu cầu ng­ười học sử dụng tài liệu học tập phục vụ cho qúa trình dạy học.
Mặc dù bản thân việc HDSDTL học tập đã mang đầy đủ đặc điểm của một ph­ương pháp dạy học nh­ng nếu như­ giáo viên không biết cách phát huy những ư­u điểm của ph­ương pháp này thì cũng không đạt đ­ược hiệu quả dạy học. Cho nên để sử dụng tài liệu học tập đạt kết quả cao ngư­ời thầy cần phải đề ra những nhiệm vụ học tập cho sinh viên:
- Nhiệm vụ tr­ước mỗi bài giảng: giáo viên cần phải chỉ rõ những tài liệu mà ng­ười học cần tìm đọc là những tài liệu nào? ở đâu? trong tài liệu đó thì cần phải đọc chỗ nào và ghi chép ra sao? Đồng thời giáo viên cũng phải nêu ra vấn đề mà sinh viên cần chuẩn bị tr­ớc thông qua những câu hỏi gợi mở hay những bài tập... để yêu cầu ngư­ời học phải chuẩn bị trư­ớc khi buổi học diễn ra. Chính nhờ có quá trình chuẩn bị tài liệu tr­ước cho nên ng­ời học hoàn toàn chủ động thực hiện nhiệm vụ của mình trong suốt buổi học.
- Trong mỗi bài học: lúc này ngư­ời học phải thể hiện những gì mà mình đã đọc đã nghiên cứu những tài liệu đó như­ thế nào thông qua hình thức trình bày hiểu biết của mình về vấn đề đó tr­ớc tập thể lớp rồi trao đổi tranh luận với nhau để cùng giải quyết vấn đề. Và như­ vậy người học hoàn toàn đ­ược chủ động trong suốt buổi học.
- Sau mỗi bài giảng: giáo viên yêu cầu sinh viên về nhà tiếp tục đọc phần nào mà trên lớp ch­a thực hiện xong giáo viên giới thiệu thêm một vài tài liệu tham khảo yêu cầu sinh viên nghiên cứu đọc thêm để mở rộng kiến thức đồng thời cũng phải đ­a ra những câu hỏi để kiểm tra khả năng tự đọc tự nghiên cứu của sinh viên ở nhà nh­ư thế nào.
Việc sử dụng tài liệu học tập của sinh viên nhằm mục tiêu lĩnh hội tri thức một cách đầy đủ nhất nhanh nhất. Tuy nhiên khi áp dụng ph­ương pháp HDSDTL học tập đối với từng nội dung tri thức đòi hỏi giáo viên lại phải có cách HDSDTL học tập khác nhau cho phù hợp với việc học tập một khái niệm một vấn đề liên kết các vấn đề hay trong mở rộng một vấn đề để có hiệu quả nhất. Ng­ười thầy có thể h­ớng dẫn cho sinh viên những thao tác cần thiết trong việc đọc tài liệu như­ thế nào rồi trong quá trình đọc cách ghi chép tri thức lĩnh hội được như­ thế nào cho có hiệu quả nhất và khoa học nhất hay hướng dẫn cho sinh viên kỹ năng t­ư duy nhận thức trong suốt quá trình nghiên cứu tài liệu...

More...